Menu
Inicio / Alli apanakunapaq rurakuy / Alli shumaq kawayanaqpaq proyectukuna rurayniikuna

Alli shumaq kawayanaqpaq proyectukuna rurayniikuna

Desarrollo sostenible: Los proyectos e iniciativas de desarrollo de Antamina se basan en productividad, sostenibilidad, historia y cultura.

Atska Kallpa Aruy:

 Kay Atska kallpa aruy shumaq ruraykananpaqqa, kikin nunakuna ruray munayashqata yanapayaa, proyectukunawan, obrakunawan  llapan markakuna aruyanqa ladukunachaw kaqkunapaq, waktsa kayninkunapita yarkuyananpaq,  tsaynawmi ruraykayaa; rurayniikuna alli kananpaqqa nuqakuna rurayaa: construcción participativa de progreso hina gestión interdisciplinaria nishqankunatam.

 Tsaynawkaptinmi, kay aruychawqa kikin nunakuna, gobierno local, regional, nacionalpis llapa markakunapaq proyectukunata ashirnin, nunakuna yanapayan  waktsa kayninkunapis alli allina taarayananpaq. Tsaymi, nuqakuna ima proyectuta rurayaanapaqqa nunakuna muyayashqanta aylluyaa, alli shumaq palarirnin, paykunawan, huk munayllata ashiyaa alli shumaq taarayaanapaq.

 Huarmeychaw aruyanqapa chaninkunawan obrakuna.

 Huarmey markachawmi aruyanqapa chaninkunawan,  huk proyectuta rurayashqa, kayaa, tsaywanmi  pistankunata, veredankunata alli shumaq alliyatsiyashqa kayaa.  Kay yupay  29230 Leymi,  nin  llapan markakunachaw empresa privadakuna aruyanqapa chaninkunawan obrakunta rurayananpaq, tsaymi Huarmey markapaq  proyectura rurayashqa kayaa: alli shumaq pistankuna, veredankuna kananpaq.

 Kay obraman isqun millontan churayarqaa. Tsaywanmi 68,000 yupay miitrus kuwadraduschaw mushuq pistata rurakashqa, hina 13,000 yupay miitrus kuwadradusta cementuwan veredankuna rurayashqa kayaa.

 Allaapa kushi kushim  Antamina  kastaqa, kay proyectu rurayanqawan kaykayaa; nunakuna alli shumaq kawayananpaqmin obrakunata empresa privada Estadupa rantin rurayaa. Kay proyectukuna hinantin suyupaq – wakinkuna suyuchaw kaqpaqpis kanmi.  Tsaynaw aruykunan rikatsimantsik atskaq nunakunaqata yanapankanta, tsaypaq suyukunapa, suyuchawkunapa pushaqninkunawan papelkunata firmapanakuyaa.

 Chasquitambo markapa paltakuna

 Kay proyectu productivuwanqa, chusku watanan nunakuna paltawanqa aruykayan, paltawan aruqkunataqa Colquioc suyuchapa Municipalidadninwan, Antaminam yanapayan, Paykuna qallanqanpitam Chasqitambo- Valle Forataleza Anqash suyuchaw   paltawan aruqkunata yanapayarqaa.

 Kay proyectuwanqa   Colquioc  markachawqa pachak ishkay chunka huqta  chakra  muruq kastakunatam yanapan qillayninkuna kayapunanpaq, kananqa paltankuna atskapan wachan, wakin markakunachawpis rantikuyan.  Kananqa llapanpa paltankuna watachaw 1, 920 toneladakunatam (240 haspita, 8 tonelasas yarkun) wachayan.

 Kay asistencia técnicawanqa, llapan yaku apayaq siqyankunatam altsatsiyashqa, hinam, shumaq purwakarkurnin nunakuna,  kananqa paltankunata rantikuyan hinantin, Perú llaqtachaw, hinantin kay patsa markakunachawwanmi rantikuyanpis. Yanacancha  taarayanqa wayiikunachaw, aruqniikunapis kay paltakunatam mikuyan.

Chasquitambopita   Asociación de Productores de Paltas (APEP)- palta muruqkuna nunakuna,  llapan palta aylluyashqanpitam 20 % nishqanta Europa hatun llaqtaman apatsiyan,  80 % kaqtanan  Perú suyupa markankunata rantikuyan, Lima markamanmi paltakunata atska mikuyananpaq apayan.

 Chasquitambo nunakuna chakrankunachawqa kananqa paltakunallatanam muruyan; Palta Fuerte shutiyuq paltata mallqiyashqanmi pachak chusku chunka hectáreakunaman kan, huknin Hass shutiyuq paltanan pachak ishkay chunka hectáreakunaman chan.

 Valle fortalezachaw imanaw kay aruy proyectu rikratsimantsik alli shumaq aruyanqanta, paykuna kananqa atska qillayyuq kayan; kay aruyashqanwanmi marka mayin nunakunata aruynin quyan, alli shumaq Anqash Suyuchaw nunakunapaqpis paykuna aruyninkunawan alli kayananpaq yanapakuyan.

 Waripampa markachaw alli shumaq uushakunata wataqkuna

 Kay “Formación de un Núcleo Genético Élite de Ganado Ovino” hutiyuq , Anqash suyu, Recuay suyuchaw, comunidad campesina de Catácchawmi alli aruyqa kaykan; enero killa, ishkay waranqa chunka huk watachawmi paykunata uushankunata alli shumaq watayananpaq yanapar kallayarqaa, kay alli aruywanqa rikayaa: uushakuna mana qishyayaananpaq, taksha urqu uushakunata kaparnin, alli kaq china uushakunata waktsarnin mamankuna alli kayananpaq.

 Cátac  markachaw  chusku watanam aruykayaa, nunakuna alli shumaq uushankunata watayananpaq, kay aruy shumaq kananpaqmi nuqakuna allikaq kasta uushakunata kay markaman apayanapaq niyarqaa, kay nunakuna uushankunaqa kananqa  alli chaninchaw merkadukunachawpis rantikayan.

 Kay proyectuwanqa  uusha wataq nunakunapaqmi East Friensian hutiyuq alli uushata  quyarqaa, tsaywan paykuna alli atskapa lichinkuna kayapunanppaq; Dohne Merino hutiyuq kaqtaqa atskapa shumaq millwankuna, wila wila alli aytsayuq kayaananpaq. Tsay ishkan uusha alli rasataqa embriones- semen congeladochawllam Australia, Nueva Zelanda  karu markakunapita apayamushqa kayaa.

 Tsaynawllan Cataq markachawqa, qiwakunata murur, kanchakuntapis sirkukunatawan wititsirnin uushakuna punuyananpaq  rurar, wayikunata rurar, embrioneskunawan ensiminacion artificialkuna alli kananpaq, mushuq makinankuna  rantikayaa. Llapan ruyaykayanqawanmi  comunidad campesina de Cataqchaw kay núcleo genético élite de ovinos nishqan hutiyuq kaykan.

 Kay proyectu  qallanqanpita kanan kamayaqmi alliyatsiyashqa kayaa, ishka waranqa pitsqa pachak uushakunata; kima packak hectaria chakrachawmi qipa qiwakunata muruyashqa kayaa; tsaykunawanmi waranqa  ishkay pachak ayllukunata yanapaykayaa. 

 Watan watam nunakuna alli kawananpaq

 Nuqakuna llapan markakuna  aruyanqanchawmi, nunakuna alli shumaq kawayananta munar, llapan kallpakunata churayaa. tsaymi Antaminachawqa chakra nunakunata yanapayanapaq; chakrankunata, ashmankunta alli kananpaq, llapan yaku apayashqan siqyankunata cementur,  hachakunata mallqir, yachaq wayiman aywayananpaq rurar, mana qishyaykuna tsarinapaq, cementuwan wayikuna rurar, kay  patsachaw shumaq taarayananpaq, mana chikinakuspa, markankunapa kawayninta, yachayninta, musyayninta kuyayaananpaq, wakin markakunapita aywaqkunatapis allilla yashkiyananpaq kay proyectukunawan ashiyaa. Kay llapan rurayashqakuna kaykan,  llapankunawan palashqam, wakinkunapis alli shunqunkunawan yanapaykayaaman.

 Anqash suyupa Kawaynin, Yachaynin:

 Anqash suyuqa allaapa shumaq suyun, kay markachawqa allaapa atska musyaykuna, yachaykuna, kawaykuna, nunakuna, markakunam, imaykakunapis tukuylaayam kaykan. Tsaymi nuqakunaqa allaapa kushi kuhsi Anqash suyuchaw taararnin, aruynin kaykaayaa. Tsaynawllam hina ashikayaa, kay markapa musyayninta, kawayninta imayka nunatapis, Anqash suyuchaw  taaraq nunakuna kuyayananpaq, markankunata mana qunqayaananpaq aruykayaa.

Anqash suyuchaw taarayaa, aruyaa. Kay markapa kawayninchawnan kayaa, kay suyuchawqa llapan nunakuna alli shumaq kawayananpaq llapan kallpaakunata churaykayaa, tsaynawlla ashiyaa, watakunachawpis llapan nunakunawan anqash suyu allaapa atska kallpayuq kananpaq, yanapakuyta munayaa.

Perú llaqtapa wamrakuna takiqninkuna

 Kay Sinfonia por el Perúqa (Perú llaqtapa shumaq takiqninkunapaq) llapan markachawmi alli shumaq  takiq, qutsuq wamrakunata ashiyan; paykuna shumaq kawayyuq, alli shunquyuq kayananpaq, wamra mayinkunata marka mayinkunata shumaq shunqunwan yanapakunanpaqmi, kay kallan. Tsay wamrakuna alli yachakurir kastakunapaq, markan nuna alli kayaananpaq  yanapakunan, alli shumaq nunakayta ashiyaananpaq kawayninkunchaw. Kay proyectuqa alli nuna, shumaq qutsuq, Juan Diego Florespa rurayninmi.

 Kay aruywanqa ashiyaa, ullqu wamrakunata, warmi wamrakunatapis alli musyayninkunawan, alli kawayninkunawan, alli shunqunkunawan; paykuna markankunachaw nuna mayinkunata mama patsaman puqinkunta mana lluta hitayananpaq willapayanan; tsaynaw llapantsik nunakuna shumaq alli shumaqlla kay patsachaw, mama patsantsikwan shumaqlla taakunapaq.

Conchucusman pasyaq aywaq nunakuna shumaq chakishqa kayaananpaq arukuy

 Kay aruywanqa ashiyaa kay markachaw taaraq nunakuna kikinkuna aruyninkunawan qillayninkuna tariyaananta, haq nunakakunata alli yashkirnin; tsaynaw atskaq nunakuna nawpata Anqash suyuman shayamunanpaq rikachakuq.

Haq nunakuna aywayanqanwanmi, 2012 watapitana 10%tupa mirashqa qillayninkuna, tsay llapan 100 empresakunapa, tsaynaw kaptinmi, paykunaqa haq nunakunata alli shumaq yashkiyashqanpitam watachaw s/. 12,000 sol qillayta chaskiyashqa, kay aruyankanwan. Tsaynawllan, kay operadores Turisticokuna, Perú llaqtachaw, Anqash suyuchawpis aruqkuna 15%tupa maslla pasahita rantikuyashqa, haq nunakuna Conchucus markaman aywayananpaq.

 Yachay Arquelogiawan, hina chavín  de Huantar ushnuta alli shumaq taapanapaq

 Antaminawan, Estados Unidos llaqtapita Global Heritage Fundwan, Universidad de Stanfordwanpis ayllukarkur; kay ushnuta shumaq kananpaq, alli shumaq rikan rikanlla ukshiyananpaq – kichayananpaq, altsayananpaq,  tariyanqanta aylluyananpaq, tsaynawlla wakinkuna kaykaqtapis shumaqyatsiyaananpaq atska qillayta churayashqa.

Tsay aruyniikunawan nuqakuna ashiyaa, kay ushnu alli shumaq kaykananpaq, tsaynawlla llapan nunakuna tsay ushnu kashqanta musyananpaq. Hinalla, Anqash suyuman haq nunakuna nawpata Chavin de Huantarman rikaq aywayamunanpaq aruykayaa;  tsaynawlla hina, kay shumaq ushnu Perú llaqtapa shunqunchaw kaykashqanta willakuykayaa.

Chavin de Huantar ushnuchaw, huqta chunka siqyakunata patsa rurinpa yaku aywananpaq rurayashqanta tariyaashqa; hina kima rumi uma niraqkunata tariyaashqa, tsay umakuna 1200 – 500 AC. watakunapita,  kay patsachaw kaykayan.

2013 watachawqa, 70 713 haq kunakunash  chavinman chayashqa, tsayshi kay cifra record nishqan kaykan, 15 %tsupash haq nunakuna aywayashqa 2012 watapita.

Proyectu Arquelogico castillo de Huarmay hituyuq

Kay investigación arquelogica aruypaq, Universidad de Varsovia  hina Pontificia Universidad Católica del Perúwan purwakayshqa, tsaynaw aruyashqanchawmi atska ushnu wayikunata, qanchis chunka unay awlukunapa ayankunata, hina tariyashqa waranqa kima pachak yupayyaqnaw unay nunakunapa kusastinkunta aylluyashqa.

Ministerio de cultura wayiwan, MALIwan, Universidad de Varsoviawan, hina Antaminawan;  Perú llaqta llapan nunakuna, markakuna kay allaapa shumaq ushnu tariyashqanta riqiyananpaq, musyayananpaq, aywayananpaq aruykayaa.

Alli shumaq  markakunapa kawaynin, musyayninkunata, yachayninkunata, mana pantakananpaq alli shunquukunawan aruykayaa, tsaymi kay castillu ushnu Huarmey markachaw kaykaqta  allaapa waylluyaananta munayaa. Hina aruykayaa, Perú llaqtachaw, arquelogiata yachakuqkuna kay ushnuman shamunanpaq; Anqash suyuman aywaqkuna, kay ushnuta mana pantayllata rikaq chaayaananpaq aruykayaapis.

Huarmey markachaw Raymi festiverano

Huarmey suyupa pushaqninwan alli shumaq willanakurirnin, alli ruraq Save The Rajuswan, hina Antaminawan, Huarmey markachaw kada wata  febreru killachaw festiverano raymita rurayaa. Anqash suyuchaw kay raymiqa watan watam atska nunakunata ayllun, 2013 watachawnaqa 12 waranqa nunakunam kay raymiman aywayashqa.  

Balneario Tuquillochaw, playa Maracaná hina Pocitachawwanmi,  Motocross Endurota nunakuna rikayananpaq apayan, hinam Motonáuticaqa karrerakunata  rurayan; kay playakunachaw manam, tsaynaw ruraykuna kashqatsu puntataqa. Tsaynawllam mama quchapa kuchunchaw, nunakuna natacionta, motocrossta, fulbituta, volita playata, Rallytapis 4X4 Off Road karrukunawan, torneukuna rurayan; hinam alli mikuy yanuypis llallinakuy kan, imayqa ruraykunatapis rurayanmi.

Kay  raymiqa festiverano, allaapa allim playakunaman aywaykur alli shumaq rikakunapaq mama qucha kuchunkunachaw kaqkunata rikanapaq; hina allim kay playakunachaw marpiq mikuykunata mikukunapaq.